Ba quẻ nên biết trước tiên: Thuần Càn, Thuần Khôn và Địa Thiên Thái

Sáu mươi tư quẻ là một thế giới rộng, và cách vào cửa dễ nhất là bắt đầu từ vài quẻ nền tảng. Ba quẻ dưới đây đáng học trước tiên: Thuần Càn và Thuần Khôn — hai quẻ mở đầu Kinh Dịch, đại diện cho hai cực dương và âm thuần khiết — và Địa Thiên Thái, quẻ minh họa đẹp nhất cho tư tưởng trung tâm của Dịch: mọi sự tốt đẹp sinh ra từ sự giao hòa của các mặt đối lập.

Thuần Càn (乾), quẻ số 1, gồm sáu hào dương chồng lên nhau — hình ảnh của trời, của sức sáng tạo và cương kiện thuần khiết. Lời thoán của Càn gói trong bốn đức: nguyên, hanh, lợi, trinh — khởi nguồn lớn, hanh thông, thuận lợi, bền chính. Đại Tượng truyện rút từ quẻ này câu nổi tiếng "thiên hành kiện, quân tử dĩ tự cường bất tức": trời vận hành mạnh mẽ không ngừng, người quân tử theo đó mà tự cường không nghỉ.

Nhưng ngay trong quẻ thuần dương nhất, Kinh Dịch đã cài lời cảnh tỉnh. Hào trên cùng của Càn là "kháng long hữu hối" — rồng bay quá cao ắt có điều hối tiếc. Mạnh đến cực điểm mà không biết điểm dừng thì chính sức mạnh trở thành mầm họa. Gặp quẻ Càn, vì thế, vừa là lời khích lệ hành động mạnh mẽ, vừa là lời nhắc đừng kiêu mãn.

Thuần Khôn (坤), quẻ số 2, là tấm gương đối xứng: sáu hào âm — hình ảnh của đất, của đức nhu thuận và bao dung. Nếu Càn là sức khởi tạo thì Khôn là sức nâng đỡ và nuôi dưỡng: "địa thế Khôn, quân tử dĩ hậu đức tải vật" — đất có thế dày, người quân tử lấy đức dày mà nâng đỡ muôn vật. Khôn dạy sức mạnh của sự nhẫn nại, của việc biết theo sau để hoàn thành — điều mà văn hóa chuộng tốc độ ngày nay rất dễ xem nhẹ.

Cần đọc Càn và Khôn như một cặp, không phải như bậc trên và bậc dưới. Không có Khôn thì sức sáng tạo của Càn không có nơi thành hình; không có Càn thì đức chứa đựng của Khôn không có gì để nuôi lớn. Trong công việc cũng vậy: có lúc tình thế đòi ta làm Càn — khởi xướng, dẫn dắt, quyết đoán; có lúc đòi ta làm Khôn — lắng nghe, bồi đắp, kiên trì giữ nền. Khôn ngoan không nằm ở việc chọn hẳn một vai, mà ở việc biết thời nào cần vai nào.

Địa Thiên Thái (泰), quẻ số 11, cho thấy điều gì xảy ra khi hai cực ấy gặp nhau đúng cách. Cấu trúc của Thái thoạt nhìn rất lạ: quẻ Khôn (đất) nằm trên, quẻ Càn (trời) nằm dưới — tưởng như lộn ngược. Nhưng chính vì trời ở dưới mà khí dương bốc lên, đất ở trên mà khí âm hạ xuống: hai luồng khí gặp nhau, giao hòa, vạn vật hanh thông. Lời thoán nói "nhỏ đi, lớn đến" — thế bế tắc lùi dần, thế thông thuận mở ra.

Bài học của Thái nằm ở chữ "giao": sự hanh thông không đến từ việc mỗi bên ngồi đúng chỗ cao thấp của mình, mà từ việc các bên chịu hạ mình về phía nhau. Người trên lắng nghe người dưới, cái mạnh nâng cái yếu — đó là lúc tổ chức, gia đình hay một mối quan hệ vào thời thịnh. Và như mọi quẻ trong Dịch, Thái có mặt đối của nó: quẻ số 12, Thiên Địa Bĩ, trời đất mỗi bên một ngả, khí không giao mà thành bế tắc. Thái và Bĩ đứng cạnh nhau như lời nhắc: thịnh và suy luân chuyển, đang thông thuận càng phải vun đắp sự giao hòa.

Nắm được ba quẻ này, bạn đã có ba tọa độ để đọc phần còn lại của Kinh Dịch: biết tiến (Càn), biết giữ (Khôn), và biết rằng mọi sự hanh thông đều cần hai chiều gặp nhau (Thái). Thư viện 64 quẻ trên trang này mở cho mọi người xem tự do — bạn có thể bắt đầu từ ba quẻ trên, đọc trọn lời thoán, lời giảng và từng lời hào của mỗi quẻ.